Hầu hết các cuộc thảo luận về AI và việc làm đều bắt đầu bằng một câu hỏi đơn giản: AI có thể làm những công việc nào?
Đó là câu hỏi quan trọng, nhưng chưa đủ để dự đoán điều gì sẽ xảy ra với người lao động. Một công nghệ có thể hoàn thành nhiều nhiệm vụ trong một nghề mà không khiến chính nghề đó biến mất. Điều này có thể xảy ra vì nhiều lý do. Con người có thể vẫn không thể thiếu vì khách hàng muốn tương tác với người thật, các tổ chức yêu cầu con người chịu trách nhiệm, hoặc công việc đòi hỏi sự hiện diện trực tiếp và óc phán đoán. Hoặc chi phí thấp hơn có thể kích cầu đủ mạnh để số việc làm trong ngành tăng thay vì giảm, ngay cả khi AI giúp người lao động làm việc năng suất hơn.
Khung chuyển đổi việc làm do AI của OpenAI đưa ra một cách tiếp cận mới để xem xét những khả năng này. Thay vì coi mức độ AI có thể đảm nhiệm công việc về mặt kỹ thuật là dự báo về nguy cơ mất việc, khung này đặt ra ba câu hỏi:
AI có thể thực hiện một phần đáng kể các nhiệm vụ của nghề đó không?
Con người có còn giữ vai trò chủ chốt trong việc thực hiện, giám sát hoặc chịu trách nhiệm về công việc không?
Nếu AI giảm chi phí dịch vụ, nhu cầu có tăng đủ để hấp thụ phần năng suất tăng thêm không?
Khi áp dụng cho 921 nghề, bao phủ khoảng 148 triệu việc làm tại Mỹ, khung này cho thấy bức tranh đa dạng hơn về quá trình chuyển đổi của thị trường lao động. Khoảng 18% việc làm đối mặt với nguy cơ tự động hóa tương đối cao, 24% có khả năng được tổ chức lại, 12% có thể tăng trưởng nhờ AI và 46% ít thay đổi trước mắt hơn.
Cách phân nhóm này không dự báo rằng một tỷ lệ việc làm cụ thể sẽ biến mất. Đây là bản đồ chỉ ra nơi các dạng thay đổi khác nhau có thể xuất hiện đầu tiên.
Việc làm có nguy cơ tự động hóa cao hơn: Nhóm này có thể gồm nhân viên nhập liệu, tiếp thị qua điện thoại, hiệu đính và một số vị trí ghi sổ kế toán hoặc hành chính. Phần lớn công việc là xử lý, kiểm tra hoặc truyền đạt thông tin chuẩn hóa — những nhiệm vụ AI ngày càng có thể thực hiện mà không cần con người trực tiếp cung cấp dịch vụ cuối cùng. Nhu cầu đối với các hoạt động này có thể không tăng đủ để bù đắp phần năng suất tăng thêm.
Cần theo dõi sát những việc làm này, nhất là ở nơi việc làm tập trung theo địa bàn hoặc người lao động ít có cơ hội chuyển sang các vai trò liên quan. Nhưng ngay cả ở nhóm này, năng lực kỹ thuật cũng không tất yếu hay lập tức dẫn đến việc thay thế lao động. Người sử dụng lao động vẫn cần thiết kế lại quy trình, tích hợp AI vào hệ thống hiện có, quản lý sai sót và rủi ro pháp lý, đồng thời xác định liệu tự động hóa có thực sự rẻ hơn việc tiếp tục thuê người hay không.
Việc làm sẽ được tổ chức lại: Nhóm thứ hai, lớn hơn, có khả năng được tổ chức lại thay vì biến mất. Luật sư, kế toán viên, lập trình viên, chuyên viên phân tích tài chính và giáo viên là những ví dụ có thể thuộc nhóm này. AI đã có thể soạn hợp đồng, tóm tắt bằng chứng, lập báo cáo phân tích tài chính, viết mã và tạo tài liệu giảng dạy. Nhưng khách hàng và các tổ chức vẫn cần con người đưa ra phán đoán, chịu trách nhiệm về quyết định, hiểu các trường hợp đặc biệt và xây dựng quan hệ với đồng nghiệp, học sinh hoặc khách hàng.
AI có thể giúp mỗi luật sư rà soát nhiều tài liệu hơn, mỗi lập trình viên viết nhiều mã hơn, hay mỗi giáo viên soạn thêm tài liệu phù hợp với từng học sinh. Điều đó có thể giảm lượng lao động cần cho một số hoạt động, nhưng bản thân các nghề này vẫn mang đậm vai trò của con người. Vấn đề cốt lõi chuyển sang cách thiết kế lại công việc: nhiệm vụ nào giao cho AI, nhiệm vụ nào vẫn do người lao động đảm nhiệm, và liệu các vị trí đầu vào cùng lộ trình nghề nghiệp có tiếp tục tạo cơ hội học hỏi hay không.
Việc làm tăng trưởng nhờ AI: Đây là những công việc mà AI có thể giảm chi phí đủ để tạo thêm nhu cầu. Ví dụ gồm gia sư, chuyên viên tư vấn sức khỏe tâm thần, cố vấn tài chính cá nhân và một số nhân viên y tế. Các dịch vụ này hiện còn đắt đỏ hoặc khó tiếp cận với nhiều người. Trong những lĩnh vực này, năng suất cao hơn không nhất thiết đồng nghĩa với việc cần ít lao động hơn. Dịch vụ gia sư có giá phải chăng hơn có thể khiến nhiều gia đình thuê gia sư hơn. Chi phí tư vấn tài chính thấp hơn có thể giúp các hộ gia đình hiện chưa đủ khả năng thuê cố vấn tiếp cận hướng dẫn phù hợp với hoàn cảnh riêng. Với sự hỗ trợ của AI, các bác sĩ có thể tăng cường theo dõi và chăm sóc liên tục cho bệnh nhân. Nếu nhu cầu tăng đủ mạnh, tổng số việc làm có thể tăng ngay cả khi mỗi người lao động làm việc năng suất hơn.
Việc làm ít thay đổi trước mắt hơn: Nhóm này gồm nhiều công việc có nhiệm vụ chính vẫn là lao động chân tay và phải thực hiện tại một địa điểm cụ thể, như thợ điện, thợ sửa ống nước, thợ lợp mái, công nhân xây dựng và nhiều nhân viên dịch vụ ăn uống. AI vẫn có thể hỗ trợ xếp lịch, lập dự toán, đào tạo, quản lý hàng tồn kho hoặc giao tiếp với khách hàng, nhưng hiện chưa thể lắp dây điện, sửa đường ống, thay mái nhà hay chuẩn bị và phục vụ bữa ăn.
Những nghề này không nằm ngoài tác động của AI. Các nhiệm vụ hành chính và quản lý có thể thay đổi, còn tiến bộ về robot có thể dần mở rộng phạm vi tự động hóa. Nhưng hiện tại, phần công việc cốt lõi mà AI ngôn ngữ có thể đảm nhiệm còn tương đối ít, nên khả năng xảy ra thay đổi lớn trong ngắn hạn thấp hơn.
Tác động ban đầu của AI có thể thể hiện qua những thay đổi về nhiệm vụ, quy trình và yêu cầu kỹ năng trước khi dẫn đến việc các nghề biến mất hoàn toàn. Thực tế, mức sử dụng AI hiện đã cao hơn ở những nghề được xác định là có nguy cơ tự động hóa lớn hơn. Tỷ lệ sử dụng ChatGPT trong các nghề có nguy cơ cao nhất gấp khoảng ba lần so với lực lượng lao động nói chung.
Tuy nhiên, biến động thất nghiệp gần đây không hoàn toàn tương ứng với mức độ AI có thể đảm nhiệm công việc về mặt kỹ thuật. Từ quý I năm 2024, thất nghiệp ở một số nghề ít chịu tác động của AI đã tăng mạnh hơn so với các nghề được khung này xếp vào nhóm có nguy cơ cao nhất do AI. Dù vậy, điều này không chứng minh rằng AI không tác động đến thị trường lao động. Thất nghiệp theo nghề chịu nhiều tác động, và một số thay đổi có thể xuất hiện trước ở hoạt động tuyển dụng, cơ hội cho người mới vào nghề, tiền lương hoặc cơ cấu công việc thay vì ở các đợt sa thải.
AI không định đoạt một tương lai duy nhất, tất yếu cho việc làm. Năng lực kỹ thuật quan trọng, nhưng thể chế, nhu cầu tiêu dùng, quyết định kinh doanh, quy định pháp luật và giá trị bền vững của sự tham gia của con người cũng vậy. Khung chuyển đổi được đề xuất trong báo cáo này cho thấy các nghề khác nhau sẽ cần những biện pháp can thiệp chính sách khác nhau.
Việc làm có nguy cơ tự động hóa cao có thể cần hệ thống cảnh báo sớm, hỗ trợ thích ứng có mục tiêu và kế hoạch chuyển đổi phù hợp với địa phương.
Việc làm có khả năng được tổ chức lại có thể đòi hỏi cập nhật chương trình đào tạo, chuẩn nghề nghiệp, quy định về nhân sự và làm rõ yêu cầu giám sát của con người.
Việc làm có tiềm năng tăng trưởng có thể hưởng lợi từ chính sách khuyến khích ứng dụng AI, mở rộng khả năng tiếp cận và chuẩn bị cho thêm nhiều lao động gia nhập ngành.
Với mọi nhóm, nhà hoạch định chính sách đều cần thông tin theo thời gian thực tốt hơn. Thống kê lao động truyền thống có giá trị, nhưng thường cập nhật quá chậm để nắm bắt thay đổi về nhiệm vụ, kỳ vọng của người sử dụng lao động và cách dùng công nghệ. Kết hợp dữ liệu việc làm với các thước đo năng lực AI và mức độ ứng dụng thực tế có thể cho thấy kịp thời hơn nơi áp lực đang tích tụ.
